Bu yazımda “nörobilimi başlatan vaka” olarak tarihe geçen, neredeyse mitolojik bir kahraman statüsüne yükseltilmiş birinden ve talihsiz hikayesinden bahsedeceğim.

Phineas Gage (1823-1860) tıp tarihinde kaydedilen ilk ağır beyin yaralanması vakalarından biridir ama Gage’in vakasını ilgi çekici kılan şey atlattığı beyin travmasından sonra hayatta kalması değil, büyük bir kişilik değişikliği geçirmesidir. Geçirdiği bu kişilik değişikliği ile ruh-beden, zihin-beyin ve duygu-akıl ilişkilerinde ilginç soru işaretleri doğurmuştur.

Gage düzenli, atletik yapılı, nazik, disiplinli ve etrafındaki insanlar tarafından çok sevilen biriydi. 1848 yılında, 25 yaşında iken, ABD’nin Vermount eyaletinde demiryolu döşeyen bir şirketin şantiyesinde kayaları patlatma işinde çalışıyordu. Kayaya açılan deliğe metal bir çubukla barut ve kum sıkıştırıyor, sonra kayayı kontrollü bir şekilde patlatıyordu. Bu, yüksek konsantrasyon gerektiren bir işti. Bir gün yine her sabah olduğu gibi erkenden kalktı, kahvaltısını yaptı ve çalışmaya başladı. Anlatılanlara göre görevi sırasında arkadan birinin seslenmesiyle dikkatinin dağılması sonucu patlayıcılar erken infilak etmiş ve yaklaşık 6 kiloluk demir çubuk havaya fırlamış, Gage’in sol yanağından girip beyninden geçerek kafatasından dışarı çıkmış. Metrelerce uzağa düşen çubuğun üzerinde beyin parçaları varmış. Gage’in beyninin frontal lobu tamamen yok olmuş. Olayın asıl şaşırtan yanı, bu korkunç olaydan hemen sonra demir çubuğun yüzünde açtığı delikle ayağa kalkan Gage, römork benzeri bir araca (bazı kaynaklara göre at arabasına) tek başına yürüyüp binerek o hâlde doktor Edward H. Williams’a tedavi olmaya gitmiş, başına gelenleri sakince anlatmıştır. Tedavisi de uyanıkken yapılmış ve bir süre sonra işine geri dönmüştür.

Kazadan önce sorumlu, nazik, çevresiyle arası iyi olan Gage, kazadan sonra çok değişmiştir. Verdiği sözleri tutmayan, umursamaz ve hiçbir konuda karar veremeyen birine dönüşmüştür. Artık önemli ve önemsizi birbirinden ayıramaz hâle gelmiştir. Kibar, saygılı bir insanken küfürbaz ve tahammülsüz biri olmuştur. Çocuklaşmış, çevresindeki insanlardan çocukça taleplerde bulunmaya başlamış, sonunda da işten kovulmuş ancak bunu bile önemsememiştir. Kafasından geçen demir çubukla sirklerde gösteriler yapmıştır. İnsanlar kendisini nereye sürüklediyse oraya gitmiştir.

Olayın üzerinden 12 yıl geçmişti. Gage zaman zaman bayılmalar yaşıyordu. 1861 yılında henüz 38 yaşındayken bilincini kaybetmesine sebep olan şiddetli epileptik kasılmalar sonucunda yaşamını yitirdi. Gage’in kafatası ve kazadaki demir çubuk, ölümünden sonra erkek kardeşi tarafından Dr. Harlow’a verildi ve şu an her ikisine de Harvard Üniversitesi Warren Anatomi Müzesi ev sahipliği yapıyor.

Peki, Phineas Gage vakası neden tarihte bu kadar önemlidir?

Çünkü frontal lobun kişilikle direkt bağlantısını ortaya koyan ilk vakadır. Dr. Harlow, Gage’in hikâyesini ilk belgelediğinde kimse olaya inanmamıştı çünkü Gage’in tüm fonksiyonları kaza sonrasında bile tam olarak çalışır hâldeydi. 1868’de yayımlanan bir sonraki raporda vakanın mental klinik tabloları üzerine odaklanılmıştı. İşlevsel ve fiziksel olarak iyi olsa da onu kazadan önce ve sonra tanıyanlar kişiliğinin çok değiştiğini, artık “eski Gage” olmadığını söylüyorlardı. Harlow, Gage’in değişken, saygısız, zaman zaman kutsal değerlere dahi küfür edebildiğini, sadece arkadaşlarına biraz saygı gösterdiğini belirtmişti. Bu olayla tıp camiası frenolojinin mi (kafatası biçimine dayalı kişilik analizi) yoksa gelecek vadeden nörolojinin mi daha doğru olduğu konusunda ikiye bölünmüştü. Nörologlar ise bizi insan yapan özelliklerin sırrını keşfetmek için beynin incelenmesi konusunda ısrarcıydı. Gage de onlar için bir kanıt niteliğinde olan belgelendirilmiş ilk vakaydı.

Gage vakası beyindeki işleyişlerin yerini tam olarak belirleme konusunda çok yardımcı oldu. David Ferrier, Harlow’un bulgularını alıp daha derine inerek kişiliğin büyük oranda prefrontal korteks tarafından yönetildiği fikrine ulaştı. Bugünün bilimi de bu bilginin %100 doğru olduğunu onaylıyor. Şu an Gage vakası üzerine yapılan çalışmalar; beynin nörofizyolojik yapısının anlaşılmasına, kaza sonrası yaşanan kafa travmasıyla oluşan nöropsikolojik hastalıklara ve günümüzde genetik yatkınlıkla ilişkilendirilebilen alzaymır gibi kişilik bozukluklarına sebep olan hastalıklarla ilgili teşhis ve tedavi yöntemlerine ışık tutmaktadır.

Kaynaklar

  1. Güleken, Z. “Phineas Gage Vakası”. Academia. İnternet. Erişim Tarihi: 13 Eylül 2021. <https://www.academia.edu/37064340/Phineas_Gage_Vakas%C4%B1.docx>.
  2. García-Molina. “Phineas Gage and the enigma of the prefrontal cortex”. Neurología. Temmuz – Ağustos 2012. Sayı 27-6, Sayfalar: 370-375. Erişim Tarihi: 13 Eylül 2021.

Sosyal medyada paylaş

Zeynep Önlüer

1996 Aralık doğumlu. İstanbul Üniversitesi Psikoloji bölümü mezunu. Psikanalizle ilgilenir. Gezmeyi, seyahat etmeyi, yolda olmayı sever. Her koşulda pozitif düşünebilen, daima enerjisi yüksek, hayatını çoğu zaman yazı tura atarak yaşayan, Adorno’nun "Yanlış hayat doğru yaşanmaz." sözünü benimsemiş bir deli.
Published On: Eylül 13th, 2021Categories: Bilim0 Yorum

Leave A Comment